Sự can đảm của đảng Cộng sản Việt Nam

Đảng Cộng sản Việt Nam có rất nhiều điểm đáng bị chê trách, tuy nhiên, theo tôi, họ có một ưu điểm rất đáng khâm phục, ít nhất, với riêng tôi: sự can đảm.

Trước, trong chiến tranh: họ can đảm. Can đảm khi đánh nhau với Pháp: từ thân phận một nô lệ, họ dám nổi dậy, bất chấp mọi hiểm nguy; và chỉ với những thứ vũ khí thật thô sơ, có khi chỉ là gậy gộc, họ dám chống lại kẻ thù mạnh hơn họ gấp trăm, thậm chí, gấp ngàn lần. Theo dõi những thước phim tài liệu về Điện Biên Phủ, tôi nghĩ, chúng ta không thể không khâm phục. Cố vấn Trung Quốc giúp đỡ ư? Ừ, nếu có, thì họ chỉ giúp được phần trí tuệ, chứ còn phần can đảm thì cũng vẫn thuộc về những con người hì hục khiêng súng, khiêng đạn qua bao nhiêu là đồi, núi, rừng, suối… từ ngày này sang ngày khác, và cuối cùng, đối diện với một đội quân được trang bị những thứ vũ khí cực kỳ tối tân.

Trong cuộc chiến thời 1954-75 cũng vậy. Tôi đọc được khá nhiều tài liệu diễn tả sự thán phục của một số lính Mỹ trước sự chịu đựng gần như ngoài sức tưởng tượng của bộ đội Bắc Việt. Trước khi quân Mỹ đổ bộ đến một nơi nào đó, máy bay đã thả bom cày nát mặt đất, ngỡ như không còn một gốc cây nào còn đứng vững, không một khoảnh đất nào còn nguyên vẹn, vậy mà, người ta vẫn phát hiện có một số du kích hay bộ đội nào đó còn ôm súng nằm yên chờ phục kích. Một số người Mỹ nói: Họ không thể nào hiểu nổi!

Một màn ảo thuật về tuyên truyền tại Việt Nam

Trong mấy tuần lễ trước Đại hội đảng Cộng sản lần thứ 11, trên các cơ quan truyền thông ở Việt Nam, người ta thấy rộ lên một số bài ca ngợi Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng. Một số tờ báo vinh danh ông là “Nhân vật của năm 2010” do những thành tích xuất sắc mà ông và chính phủ của ông đã đạt được như: khẳng định vị trí chính trị của Việt Nam trên thế giới qua vai trò Chủ tịch ASEAN (luân phiên), thúc đẩy nền kinh tế Việt Nam tiếp tục tăng trưởng cũng như nỗ lực tái cơ cấu tập đoàn Vinashin đang đứng trước nguy cơ bị phá sản, v.v…Người ta cũng nhấn mạnh ông là “nhân vật có tác động nhiều nhất đến các sự kiện chính” và “có ảnh hưởng nhất đến thời sự của Việt Nam trong năm 2010”.

Chưa hết. Việc ca ngợi Nguyễn Tấn Dũng sau đó được khuếch âm và khuếch tán hơn nữa. Chỉ mấy ngày sau, người ta tán dương ông không những chỉ là “nhân vật của năm 2010” mà còn là một “nhà lãnh đạo xuất sắc nhất châu Á” do ông đã “rất thành công với các chính sách khôn ngoan, chiến lược và tầm nhìn xa rộng. Ông đã làm được nhiều việc mà các Thủ tướng khác ở các nước châu Á không làm được.”

Những ai thường xuyên theo dõi tình hình chính trị Việt Nam đều nhận ra ngay chiến dịch đánh bóng Nguyễn Tấn Dũng trong hai tuần trước cuộc Đại hội Đảng lần 11 như vậy có cái gì bất thường. Còn nhớ, chỉ mấy tháng trước đó, cũng chính Nguyễn Tấn Dũng đã bị tấn công dồn dập không những trên nhiều cơ quan truyền thông mà còn cả trước Quốc Hội. Nhiều người tuyên bố ông, chính ông, phải chịu trách nhiệm về việc phá sản của tập đoàn Vinashin: Đó là hậu quả của các chính sách sai lầm của ông và sự lãnh đạo yếu kém của ông. Người ta yêu cầu Quốc Hội tiến hành cuộc bỏ phiếu tín nhiệm đối với ông: Nếu đa số tín nhiệm thì ông tiếp tục; nếu không, ông phải từ chức. Nỗ lực vận động cho một cuộc bỏ phiếu như vậy không thành công, nhưng tiếng vang của nó rất lớn. Ở Việt Nam, dưới chế độ xã hội chủ nghĩa, từ trước đến nay, hầu như chưa ai dám nghĩ đến một chuyện như thế. Chứ đừng nói đến chuyện đề xuất công khai trước công chúng.

Năm mới có hy vọng gì mới?

Mấy ngày nay, đọc báo Úc, thấy các bình luận gia tiên đoán tình hình Úc trong năm 2011 sắp tới mà thèm. Ai cũng cho Úc, vốn là một trong vài quốc gia Tây phương hiếm hoi không bị ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu trong hai năm vừa qua, sẽ tiếp tục phát triển. Ngành mỏ vẫn là mặt mạnh của nền kinh tế Úc. Thị trường nhà đất khá ổn định. Tâm lý của giới sản xuất và kinh doanh, nói chung, đầy tự tin; và của giới tiêu thụ, khá lạc quan. Còn về chính trị thì chắc chắn có thay đổi ở vài tiểu bang nhưng dĩ nhiên là sẽ không có biến động hay khủng hoảng gì có ảnh hưởng đến đời sống mọi người cả.

Thèm.

Rồi nghĩ đến Việt Nam.

Theo truyền thống, bao giờ chúng ta cũng gắn liền năm mới với những hy vọng mới. Mỗi người có hy vọng riêng. Mỗi gia đình có hy vọng riêng. Và cả nước cũng khắc khoải với những hy vọng mới. Có điều, ở vào thời điểm cuối năm 2010, nhìn tới nhìn lui, khó tìm thấy được một tia hy vọng nào thật lớn. Về kinh tế, món nợ hơn 4,4 tỉ đô la (tương đương với 4,5% tổng sản lượng nội địa của Việt Nam trong năm 2009!) (1) vẫn treo lơ lửng trên đầu mọi người. Về giáo dục, không có chút xíu hứa hẹn nào cho thấy tình trạng ngồi nhầm lớp, nạn bằng giả bằng dởm cũng như sự tham nhũng trong học đường sẽ giảm, chất lượng học vấn sẽ tăng. Về xã hội, trong năm mới, đường xá chắc chắn sẽ tiếp tục bị kẹt; các hố tử thần chắc chắn vẫn còn; cảnh sát giao thông chắc chắn vẫn tiếp tục làm tiền người đi đường; tai nạn giao thông chắc chắn sẽ giết chết hàng ngàn người mỗi tháng.

Nhìn lại năm 2010

Về phương diện chính trị, ở Việt Nam, năm 2010 có thật nhiều biến động quan trọng. Tuy nhiên, tôi lại không muốn liệt kê hay kể lại các biến động ấy. Chắc chắn có rất nhiều đồng nghiệp của tôi, ở trong và ngoài nước, sẽ đảm nhậm vai trò đó. Và chắc chắn nhiều người trong họ sẽ làm tốt công việc ấy hơn tôi: Họ theo dõi thường xuyên và kỹ lưỡng hơn, có người theo dõi từ bên trong với những nguồn tin mà tôi không thể nào có được.

Biết thân biết phận, tôi chỉ xin dừng lại ở những nhận định có tính chất khái quát về một đặc điểm mà tôi cho là đáng kể nhất trong năm 2010 sắp sửa kết thúc: đó là năm khả năng lãnh đạo của nhà cầm quyền Việt Nam bị thử thách một cách nghiêm trọng, có thể nói là nghiêm trọng nhất kể từ sau sự sụp đổ của hệ thống xã hội chủ nghĩa ở Nga và Đông Âu vào những năm 1989-1990.

Khả năng ấy bị thử thách, trước hết, bởi công luận, đặc biệt công luận ngay trong nước.

Phải nói ngay là, ít nhất từ sau năm 1975, dân chúng hiếm khi đồng ý và đồng tình với chính phủ. Tuy nhiên, trước thời đổi mới, khi quyền tự do ngôn luận hoàn toàn bị bóp nghẹt, ngay cả những lời bàn tán ở chỗ riêng tư, giữa bạn bè với nhau, quanh một bàn nhậu, cũng bị theo dõi gắt gao, không ai dám lên tiếng một cách công khai.

Mà có dám thì cũng bất khả. Toàn bộ hệ thống báo chí, từ báo in đến truyền thanh và truyền hình, đều nằm trong tay nhà nước. Công luận chỉ có một lối thoát duy nhất: các truyện tiếu lâm có nội dung chính trị được truyền khẩu, hầu hết, một cách lén lút, từ người này đến người khác.

Phản biện

Tôi không biết ở Việt Nam chữ “phản biện” xuất hiện từ lúc nào và ai là người đầu tiên dùng chữ ấy. Tôi chỉ đoán là nó có lịch sử không lâu lắm. Và nó được ra đời, trước hết, không phải trong lãnh vực chính trị, bởi, trước khi nó trở thành thịnh hành với những trang báo mạng kiểu bauxite Việt Nam với tiêu đề “Tiếng nói phản biện nhiều mặt của người trí thức” thì nó đã được sử dụng khá nhiều trong lãnh vực giáo dục với những “giáo sư phản biện” và “Hội đồng phản biện”.

Tôi rất thích cái chữ phản biện ấy.

Phản biện là dùng lý lẽ để chống lại một cái gì đó. Ở đây có hai điểm: chống và lý lẽ. Như vậy, sự chống đối ở đây chỉ dừng lại ở phạm vi tư tưởng và học thuật. Nó không có tính bạo động và cũng không nhắm đến bạo động. Những lời cáo buộc mà một số chính quyền độc tài thường sử dụng đối với những người phản biện chỉ là một lối vu khống.

Hơn nữa, “cái gì đó” trong định nghĩa trên không phải bao hàm con người hay sản phẩm (bất kể loại gì) của con người. Phản biện khác với chỉ trích: Chỉ trích nhắm vào người. Phản biện cũng khác với phê bình hay phê phán: Ở cả hai từ này, đối tượng có thể là người mà cũng có thể là vật thể (ví dụ tác giả và tác phẩm của họ).

Phản biện chủ yếu là chống lại một luận điểm. Nhưng phản biện lại khác với biện bác. Biện bác nhắm, trước hết, đến sự bác bỏ. Biện luận để bác bỏ. Sự bác bỏ là chủ đích, là mục tiêu duy nhất. Nó có tính cách tiêu cực. Người ta nói hay hay dở, đúng hay sai mặc kệ: người biện bác chỉ khăng khăng tìm cách phủ nhận. Phản biện thì khác. Nó chống đối một luận điểm bằng cách đề xuất một cách nhìn hay một góc nhìn khác để, thứ nhất, người bị phản biện phải cố gắng chứng minh quan điểm của mình là đúng đắn nhất, và thứ hai, để mọi người có thể lựa chọn.

Như vậy, phản biện được xây dựng trên tinh thần đối thoại, và do đó, có tính tích cực và xây dựng.

Nhất định sẽ thay đổi

Trong lãnh vực văn học, vai trò gọi là “lãnh đạo” của nhà nước càng giảm được chừng nào càng tốt chừng ấy; giảm đến số không thì là tối ưu: sự lãnh đạo văn học nghệ thuật hiệu quả nhất là từ bỏ mọi tham vọng lãnh đạo. Ở Tây phương, không ai lại ngớ ngẩn đến độ chờ đợi một chính sách văn học của nhà nước; không có tổ chức văn học nào lại lố bịch đến độ mời tổng thống hay thủ tướng đến nói chuyện (đừng nói gì đến chuyện ban huấn thị) về chuyên ngành của mình.

Trong phạm vi văn học, sự thay đổi do toàn cầu hóa mang lại càng không thể tránh được. Gần đây, nhiều người nói đến sự phát triển của một số hiện tượng văn học hậu quốc gia (postnational) chủ yếu dựa trên ngôn ngữ thay vì lãnh thổ như văn học của cộng đồng Anh ngữ (Anglophone), cộng đồng Pháp ngữ (Francophone) hay của cộng đồng tiếng Tây Ban Nha (Hispanophone). Ranh giới của văn học mỗi nước cũng được mở rộng hơn, bao gồm cả dòng văn học sắc tộc và di dân, từ đó, dẫn đến nhiều thay đổi khác liên quan đến hệ thống điển phạm cũng như hệ thống tiêu chí để phê bình và nghiên cứu.

Còn văn học Việt Nam thì sao?

Nhớ, khi tìm hiểu nguyên nhân dẫn đến phong trào Thơ Mới, Hoài Thanh đã ghi nhận những thay đổi triệt để và dữ dội khi Việt Nam tiếp xúc với Tây phương, những sự thay đổi mà Hoài Thanh cho là lớn nhất trong cả lịch sử mấy chục thế kỷ của Việt Nam. Ông viết:

“Chúng ta ở nhà tây, đội mũ tây, đi giày tây, mặc áo tây. Chúng ta dùng đèn điện, đồng hồ, ô tô, xe lửa, xe đạp… còn gì nữa! Nói làm sao cho xiết những điều thay đổi về vật chất, phương Tây đã đưa tới giữa chúng ta! Cho đến những nơi hang cùng ngõ hẻm, cuộc sống cũng không còn giữ nguyên hình ngày trước. Nào dầu tây, diêm tây, nào vải tây, chỉ tây, kim tây, đinh tây. Đừng tưởng tôi nguỵ biện. Một cái đinh cũng mang theo nó một chút quan niệm của phương Tây về nhân sinh, về vũ trụ, và có ngày ta sẽ thấy thay đổi cả quan niệm sống của phương Đông.” (1)

Chiến tranh mạng

Vào tháng 6 năm 1982, vệ tinh thám thính của Mỹ phát hiện một vụ nổ lớn, cực lớn, ở Seberia. Lửa rực trời và khói bốc nghi ngút. Có vẻ như một vụ thử nghiệm nguyên tử. Nhưng không phải. Đó chỉ là một vụ nổ ống dẫn ga của Nga.

Nguyên nhân của vụ nổ, sau này, dần dần được sáng tỏ: nó xuất phát từ chiếc computer mà gián điệp Nga đánh cắp được ở một công ty Canada. Chỉ có điều Nga không biết là gián điệp Mỹ đã cài bẫy sẵn bằng cách gắn vào chiếc computer ấy một phần mềm có chức năng làm tăng tốc máy bơm và thay đổi các nắp đậy (valve) khiến áp lực của ga vượt ra ngoài khả năng chịu đựng của các ống dẫn và, cuối cùng, chúng phát nổ. Chưa có vụ nổ nào, ngoài các cuộc thử nghiệm nguyên tử, lại lớn đến như vậy.

Có thể xem đó là bằng chứng đầu tiên của computer với tư cách là một vũ khí.

Ba mươi năm trôi qua, computer và hệ thống internet càng ngày càng phát triển, thứ vũ khí ấy càng ngày càng tinh vi và nguy hiểm. Nó mở ra một thứ chiến trường mới, bên cạnh bốn loại chiến trường quen thuộc: trên bộ, trên biển, trên không (air) và trên không gian (space) xa xôi cao ngất. Chiến trường thứ năm ấy chính là trên mạng internet (cyberspace).

Chiến tranh trên mạng khác hẳn các cuộc chiến tranh truyền thống. Ở đó không có súng nổ; không có bom rơi; không có những vụ chuyển quân ào ạt bằng máy bay hay tàu thuỷ; và đặc biệt, người ta có thể không biết ai là kẻ thù của mình nữa. Tất cả diễn ra trong tích tắc. Và vô cùng bí mật.

Sao họ lại sợ Trung Quốc đến vậy?

Liên quan đến mối quan hệ giữa Việt Nam và Trung Quốc mấy năm gần đây, có hai sự kiện hầu như không ai có thể chối cãi được:

Thứ nhất, Trung Quốc không ngừng lấn hiếp Việt Nam. Lấn trên đất liền, dọc theo các vùng biên giới. Lấn ngoài đảo, từ Hoàng Sa đến Trường Sa. Rồi lấn cả vùng biển bằng cách dành chủ quyền trên gần 80% diện tích biển Đông, bao gồm không những Hoàng Sa (Paracels), Trường Sa (Spratlys) mà cả Pratas (họ gọi là Đông Sa), bãi ngầm Macclesfield (họ gọi là Trung Sa) và bãi cạn Scarborough (họ gọi là Hoàng Nham) qua hình ảnh “con đường lưỡi bò” ngang ngược mà nhiều người đã biết. Không những lấn mà còn hiếp. Hiếp chính phủ Việt Nam, từ quân sự đến chính trị và ngoại giao. Hiếp cả dân chúng, đặc biệt ngư dân bằng cách cấm đánh cá, bắt rồi đòi tiền chuộc, thậm chí, đánh chìm tàu khiến một số ngư dân phải mất mạng.

Thứ hai, khác hẳn với thái độ ngang ngược trắng trợn của Trung Quốc, về phía Việt Nam, người ta chỉ nhìn thấy sự khiếp nhược.

Tin tặc tấn công vào nền dân chủ

Suốt mấy ngày vừa qua, hàng loạt các website uy tín ở hải ngoại bị tin tặc tấn công dữ dội bằng cách xoá tên miền (đối với Tiền Vệ; nhưng may, Tiền Vệ đã phát hiện kịp thời và đã hoạt động trở lại sau mấy ngày bị gián đoạn), hoặc bằng cách đột nhập vào máy chủ và xoá bỏ một phần hoặc toàn bộ dữ liệu (đối với X-café, Dân Luận, Thông Luận, Đàn Chim Việt và Talawas).

Nhớ, vào đầu năm 2010, cũng có một đợt tin tặc tấn công nhiều trang web ở hải ngoại (Talawas, X-café, Dân Luận…) và các trang web độc lập ở trong nước (như Bauxite Việt Nam hay Osin blog) như thế.

Ở cả hai lần, tin tặc không bao giờ xuất đầu lộ diện. Mà cũng phải. Tự bản chất, thứ “tặc” nào cũng lén lút. Tin tặc, hoạt động trong thế giới ảo mênh mông của Internet, lại càng dễ lén lút. Nhưng người ta vẫn biết. Biết, nhờ “common sense”, thứ lương thức hầu như ai cũng có: thứ nhất, chỉ có những thế lực bảo thủ và độc tài mới căm ghét và tìm cách đánh phá những tiếng nói tự do và dân chủ trong các website kể trên; thứ hai, chỉ có các thế lực có quy mô lớn mới đủ sức tung ra những cuộc tấn công hàng loạt và đồng loạt như vậy. Biết, nhờ kỹ thuật hiện đại nữa. Thế giới ảo của Internet chỉ “ảo” với người ngoại đạo, nhưng với các chuyên gia, mọi hành động, dù lén lút đến mấy, cũng để lại dấu vết. Nhờ thế, người ta có thể nhận diện ra ngay nơi các tin tặc ẩn nấp: Việt Nam.

Giữa năm nay, sau khi khoảng 24 website ở Việt Nam bị tấn công, trong đó gây ồn ào trong dư luận nhất là vụ tấn công vào tờ báo mạng Bauxite Việt Nam, McAfee, một công ty an ninh mạng quốc tế nổi tiếng đặt trụ sở tại California, Hoa Kỳ, đã phát biểu rõ ràng: các tin tặc ấy có liên hệ với chính phủ Việt Nam. Tổ chức Theo dõi Nhân quyền đặt trụ sở tại New York cũng lên tiếng phê phán chính phủ Việt Nam trong âm mưu tấn công các website độc lập. http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hA8pq6_UjvyWk1e7AQ-8jexjIXTA

Xem World Cup, nghĩ về xã hội dân sự

Trận đấu giữa Úc và Ghana ngày 18 tháng 6, 2010

Trong giải World Cup kỳ này, cho đến nay, trận đấu tôi xem một cách hào hứng nhất là trận đấu giữa Úc và Ghana vào ngày 18 tháng 6 vừa rồi.

Hào hứng vì ít nhất hai lý do chính: Một, đó là trận đấu quan trọng và có nhiều kịch tính nhất của Úc; và hai, tôi xem cùng với bạn.

Trong bài “Xem World Cup, nghĩ về toàn cầu hoá”, tôi có nêu lên nhận định: không ở đâu xu hướng toàn cầu hoá lại thể hiện rõ nét như là trong lãnh vực bóng đá.

Rõ nét ở mức độ phổ biến: bóng đá có mặt ở mọi nơi trên trái đất. Không ở đâu không có người chơi và không có người mê bóng đá. Rõ nét về phương diện tổ chức: Không có tổ chức quốc tế nào, kể cả Liên Hiệp Quốc và Olympic có nhiều thành viên bằng FIFA, Liên đoàn bóng đá thế giới. Rõ nét về phương diện nhân sự: Không ở đâu sự hiện diện của người dị chủng, từ huấn luyện viên đến cầu thủ, được chấp nhận một cách dễ dàng và thoải mái như trong bóng đá. Rõ nét về phương diện nhận thức: Không ở đâu người ta có tầm nhìn khu vực và toàn cầu như trong bóng đá; ở đó, chủ nghĩa biệt lệ (exceptionalism) và tính chất cá biệt (particularism) gần như bị loại trừ; và ở đó, mọi người chấp nhận những luật lệ chung, những chuẩn mực chung và một bảng xếp hạng chung để không ai có những hoang tưởng quá đáng về mình. Rõ nét về cảm xúc: trong bóng đá, người ta có thể dễ dàng yêu cái hay và cái đẹp của người khác, bất kể những khác biệt về chủng tộc và văn hoá. Thử nghĩ xem: có ở đâu, chúng ta ngưỡng mộ và thấy gần gũi với người Nam Mỹ và châu Phi cho bằng trong bóng đá? Chắc là không. Có lẽ chỉ trong bóng đá, chúng ta mới tập trung mọi sự chú ý vào bàn chân và khả năng làm bàn thay vì màu da của người khác.

Thế nào là yêu nước ?

Xin nói ngay: cái nhan đề trên được mượn lại từ một bài viết của Joyce Anne Nguyễn (Nguyễn Đắc Hải Di), một blogger 16 tuổi, mới rời Việt Nam sang định cư tại Na Uy được hơn một năm. Bài viết, vốn, thoạt đầu, được đăng trên blog cá nhân của Joyce, sau đó, được phổ biến rộng rãi trên nhiều trang mạng khác nhau và gây nên khá nhiều tranh cãi, là những cảm nhận riêng tư về ý niệm yêu nước trước tình hình chính trị tại Việt Nam hiện nay. (1)

Trong bài viết này, tôi thử nhìn vấn đề từ góc độ lý thuyết và lịch sử.

Từ hai góc độ này, đặc biệt về phương diện lý thuyết, giới nghiên cứu không thu hoạch được điều gì đáng kể từ sách báo bằng tiếng Việt. Thật ra, nói cho công bằng, ngay bằng tiếng Anh và tiếng Pháp cũng không nhiều. Igor Primoratz và Aleksandar Pavkovié (2007), trong cuốn Patriotism, Philosophical and Political Perspectives, thừa nhận là tuy tình yêu nước là một nguồn cảm hứng mãnh liệt và lâu đời trong văn chương và nghệ thuật, nó lại ít được chú ý trong triết học và chính trị học cho tới khoảng thập niên 1980, đặc biệt sau bài thuyết giảng “Yêu nước có phải là một đức hạnh?” (Is Patriotism a Virtue?) nổi tiếng của Alasdair MacIntyre vào năm 1984 (2).

‘Kính thưa các đồng chí chưa bị lộ’

Chuyện kể: trong một cuộc họp chi bộ ở Việt Nam, một đảng viên bị mang ra kiểm điểm về tội tham nhũng. Người đảng viên ấy bị bắt quả tang và đã thành khẩn nhận tội. Trước mặt các đồng chí của mình, với vẻ mặt nghiêm trang và nước mắt rươm rướm, ông bắt đầu bài tự kiểm điểm bằng một lời chào trân trọng:

“Kính chưa các đồng chí trong chi bộ.
Kính thưa các đồng chí chưa bị lộ.”

Câu chuyện ý vị và sâu sắc. Nó cho thấy ở Việt Nam, liên quan đến vấn đề tham nhũng, sự khác biệt giữa các đảng viên chỉ nằm ở một điểm: một số người đã bị lộ và đại đa số chưa bị lộ. Vậy thôi. Không hề có người thanh liêm và trong sạch.

Không có và, trong tình hình chính trị Việt Nam hiện nay, không thể và sẽ không bao giờ có một thống kê nào cụ thể về con số các đảng viên tham nhũng. Những tài liệu do các cơ quan quốc tế công bố, chẳng hạn Việt Nam “được” xếp vào hạng thứ ba trong danh sách các nước tham nhũng nhất vùng châu Á – Thái Bình Dương có lẽ chỉ có ý nghĩa tương đối. Sự thực có khi còn tệ hại hơn nữa. Trong trường hợp này, tôi tin vào kinh nghiệm trực tiếp của dân chúng hơn là các con số thống kê chính thức.

Văn hóa chiến tranh

Trước hết, cần ghi nhận: Cho đến nay có lẽ có cả hàng ngàn cuốn sách viết về chiến tranh Việt Nam. Bằng đủ thứ tiếng. Chỉ mới gần đây thôi, ở Mỹ cũng có thêm mấy cuốn về chiến tranh Việt Nam. Tất cả đều bán chạy. Báo Los Angeles Times số ra ngày 18 tháng 4, 2010 ghi nhận: 35 năm sau ngày kết thúc, chiến tranh Việt Nam vẫn còn là một đề tài nóng hổi (“Bestsellers: Vietnam, a hot topic after all these years”). Có điều, không kể các tác phẩm sáng tác, hầu hết, nếu không nói tất cả các sách nghiên cứu, đều chỉ tập trung vào các góc cạnh quân sự, chính trị, xã hội và lịch sử của chiến tranh. Rất hiếm, nếu không muốn nói là chưa có, một cuốn sách nào nhìn chiến tranh Việt Nam từ góc độ văn hoá.

Mà, theo tôi, đó mới chính là góc nhìn cần thiết và thú vị nhất, từ đó, chúng ta có thể thấy được ít nhất hai khía cạnh quan trọng của chiến tranh: một, những động lực âm thầm đằng sau các quyết định và cách ứng xử trong chiến tranh; và hai, vô số các cuộc chiến tranh khác về cuộc chiến tranh đã kết thúc ấy: những cuộc chiến tranh trên sách báo, phim ảnh, đủ loại phương tiện truyền thông và, quan trọng hơn cả, trong chính tâm hồn những người từng tham dự, một cách trực tiếp hay gián tiếp, vào cuộc chiến tranh ấy. Khía cạnh thứ nhất chính là văn hoá chiến tranh trong khi khía cạnh thứ hai là văn hoá hậu chiến.

Thiên tai, chiến tranh và độc tài

Loài người sinh đẻ nhiều nhưng chết cũng nhiều. Ngoài những cái chết tự nhiên như tuổi già và bệnh tật, còn có những cái chết hàng loạt và thảm khốc, đến từ ba nguyên nhân chính: thiên tai, chiến tranh và độc tài.

Thiên tai, bao gồm động đất, bão, lũ lụt, hạn hán, sóng thần, núi lửa, đất trùi, và các loại bệnh dịch, v.v… đã có từ lâu và có lẽ còn đeo đẳng theo nhân loại mãi. Trong các loại thiên tai vừa kể, có lẽ khoa học và kỹ thuật chỉ giúp khống chế được các bệnh dịch. Không còn, và trong tương lai, có lẽ ít có khả năng có những trận dịch giết chết cả hàng mấy chục triệu người như dịch cúm ở châu Âu vào năm 1918 và 1919; hay giết cả khoảng gần bốn triệu người như dịch cúm ở châu Á năm 1957. Những bệnh dịch làm thế giới xôn xao mấy năm gần đây như cúm gà và cúm heo đều được dập tắt nhanh chóng với số tử vong rất thấp, có lẽ thấp hơn hẳn các trận cúm thông thường hàng năm.

Nhưng những thiên tai khác thì không giảm chút nào cả.

Riêng năm 2008, trên thế giới có đến 354 thiên tai giết chết 236.000 người và gây ảnh hưởng nặng nề đến khoảng trên 200 triệu người khác. Tốc độ và mức độ thiên tai, như vậy, so với những năm trước, có chiều gia tăng. Ví dụ, từ năm 2000 đến 2007, trung bình mỗi năm chỉ có khoảng 397 thiên tai với khoảng hơn 66 ngàn người chết và khoảng trên 200 triệu người bị ảnh hưởng.

Dân chủ và độc tài

Báo chí trong nước có vẻ rất sốt sắng trong việc loan tải tin tức liên quan đến các vụ biểu tình rầm rộ tại Thái Lan gần đây. Người ta xem đó là một sự bất ổn về chính trị và từ đó, dẫn đến nguy cơ bất ổn về kinh tế. Ngấm ngầm đằng sau dường như có một lời nhắn nhe với dân chúng: Đó, thấy chưa, điều quan trọng nhất cho sự thịnh vượng của đất nước và bình yên cho người dân là sự ổn định về chính trị chứ không phải là chuyện đa đảng hay không. Mà về phương diện ổn định thì Việt Nam đang có thừa. Nhiệm vụ của mọi người, vì đất nước, là phải duy trì sự ổn định ấy.

Tại sao họ lại bị biến chất nhanh thế?

Cho đến bây giờ, tôi vẫn ngưỡng mộ những người cộng sản thuộc thế hệ thứ nhất, những người vào đảng và tham gia cách mạng trước khi Việt Nam độc lập. Tôi vẫn tin họ là những người tốt. Tốt theo ba nghĩa: yêu nước, có lý tưởng và can đảm. Xin đừng quên: thời Pháp thuộc, tương lai của mọi cuộc cách mạng đều mù mịt. Dấn thân vào cách mạng, bất cứ là thứ cách mạng nào, cũng có nghĩa là dấn thân vào một cuộc phiêu lưu đầy bất trắc. Số người bị bắt bớ, bị tù đày và bị giết chết nhiều vô kể. Vậy mà họ vẫn sẵn sàng đem chính mạng sống của mình, và đôi khi, của cả gia đình mình, để thế chấp cho một tương lai hoàn toàn vô định. So với những người muốn sống một cách an thân, họ, dù sao, cũng đáng cho chúng ta ngưỡng mộ.

Tuy nhiên, sau khi ngưỡng mộ, điều khiến tôi không ngớt băn khoăn là: tại sao, chỉ một thời gian ngắn sau khi có chút quyền lực, họ lại biến chất nhanh đến vậy?

Một dân tộc vô cảm

Từ lâu, đảng và nhà nước đã giành mọi quyền quyết định về chính trị. Mọi quyết định ấy đều được diễn ra một cách bí mật. Không ai được quyền tham gia và cũng không ai hay biết gì cả. Lâu dần, người Việt mất hẳn niềm tin là ý kiến của họ có thể có bất cứ đóng góp nào. Mất niềm tin ấy, người ta dừng lại ở một lời than đầy bế tắc: “Cái nước mình nó thế!” Rồi thôi.

Tôi cho chính cái chủ nghĩa mặc-kệ-nó, thứ mackeno-ism ấy, là một trong những chứng bệnh hiểm nghèo nhất của dân tộc ta hiện nay.

Tôi viết về chính trị như vậy, một số người cho là nhiều. Nhưng dưới mắt bạn bè và đồng nghiệp người Úc, tôi bị xem là người không mấy quan tâm đến chính trị. Ít nhất là không quan tâm bằng họ.

Mà thật. Hầu như tất cả bạn bè tôi, đám giáo sư trong trường, tuy không ai tham gia bất cứ đảng phái nào, vẫn thường xuyên theo dõi mọi biến động chính trị trong nước. Ngày nào cũng đọc báo, nghe đài, xem tivi. Mỗi khi chính phủ hay phe đối lập đưa ra một chính sách mới, họ đều tìm hiểu cặn kẽ, phân tích kỹ lưỡng và bàn tán sôi nổi. Một số người viết bài bình luận. Số khác, đông hơn, viết ý kiến gửi đăng trên báo chí.

Văn hóa thảo luận và tranh luận

Nguyễn Hưng Quốc

Trong bài “Giáo dục: nạn bạo động trong học đường”, tôi giải thích nguyên nhân sâu xa của các hiện tượng thượng cẳng chân hạ cẳng tay giữa học sinh với nhau hay giữa người này với người nọ trong xã hội là sự mất niềm tin vào lý lẽ. Nói một cách tóm tắt, ở đây, thay vì dùng lý lẽ để giải quyết tranh chấp, người ta lại dùng tay chân; không tự tin vào tay chân, người ta dùng cả vũ khí, từ gậy gộc đến dao kiếm hay súng ống. Bởi vậy, tôi đề nghị cần phải xây dựng một thứ văn hoá thảo luận càng sớm và càng rộng chừng nào càng tốt chừng ấy.

Văn hoá thảo luận là thứ văn hoá gắn liền với niềm tin và quyết tâm giải quyết các bất đồng và xung động bằng cách dùng lý lẽ để thuyết phục và chinh phục người khác. Vợ chồng bất hoà với nhau? Thì ngồi xuống nói chuyện. Hàng xóm hục hặc với nhau? Thì cũng ngồi xuống nói chuyện. Các thế lực xã hội hay chính trị tranh chấp với nhau? Thì cũng lại ngồi xuống nói chuyện.

Sao bỗng dưng họ lại hèn vậy?

Nguyễn Hưng Quốc
22/07/2009

Trong lịch sử Việt Nam có nhiều nhà lãnh đạo hèn.

Mạc Đăng Dung bị xem là hèn khi phủ phục cắt đất dâng cho nhà Minh. Các vua nhà hậu Lê bị xem là hèn khi để cho các chúa Trịnh uy hiếp từ đời này qua đời khác; trong đó người hèn nhất là Lê Chiêu Thống, chạy sang quỳ luỵ nhà Thanh để chống lại Tây Sơn, cuối cùng bị thảm bại, v.v…