Đập nước Xayaburi: Nỗi ưu tư đối ngoại

Nơi dự kiến xây đập cho dự án thủy điện Xayaburi ở Lào - Ảnh: Internationalrivers.org

Đập thuỷ điện Xayaburi, ngoài những hậu quả môi sinh, nông nghiệp, thuỷ sản và đời sống gây ra cho hàng triệu người của các quốc gia Lào, Cambodia, và đặc biệt Việt Nam, còn nảy sinh một mối ưu tư đối ngoại chiến lược cho Việt Nam. Trung Quốc đã biết khai thác quyền lợi vị kỷ của Lào hiện nay, cũng như của Kampuchia trước đây, để phục vụ cho chiến lược trường kỳ cô lập, làm suy yếu, và cuối cùng khuất phục, đưa Việt Nam trở lại vai trò chư hầu của TQ như xưa kia. Bằng vào những nổ lực trước đây thông qua Khmer Đỏ, và sự bành trướng hiện nay trên bình diện kinh tế ở Lào và Cambodia, TQ đã và đang mở gọng kìm thứ hai ở hướng Tây để tấn công Việt Nam một cách lâu dài. Phối hợp với sự lấn hiếp trên mặt biển ở hướng Đông, cũng như trực tiếp gây áp lực kinh tế qua các tỉnh biên giới phía Bắc, Trung Quốc đang kế tục truyền thống xâm lấn ngàn đời của người Hán đối với dân tộc Việt Nam dưới một hình thái tinh vi, đa dạng và hiện đại hơn. Thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay và trong tương lai sắp đến đang phải đương đầu với một thách thức hoàn toàn mới và lớn lao như chưa bao giờ có trước đây đối với vận mệnh của Tổ Quốc.

Dự án đập thuỷ điện Xayaburi nằm cách thị trấn Xayabouri chừng 30km thuộc phía Bắc Lào, bắc ngang qua sông Mekong, có chiều dài chừng 800m, cao 32m, công suất sản xuất dự trù là 1,260 Megawatts. Chính phủ Lào đã ký hợp đồng phát triển dự án này với một công ty Thái tên là Ch. Karnchang Public Company vào hồi tháng Năm, năm 2007, với chi phí dự trù là 3.5 tỉ dollars. Tiếp sau đó đã có những thoả thuận giữa chính phủ Lào và đại diện phía Thái Lan là công ty Electricity Generating Authority of Thailand (EGAT) trong năm 2010, theo đó EGAT sẽ mua 1,220 Megawatts điện, khoảng 95%, khi đập thuỷ điện đi vào hoạt động với giá là 2.159 Baht/kilowatt-giờ (1 Baht=0.0334dollar). Một đường chuyển tải điện dài 200km sẽ chuyển lượng điện đó từ Lào qua vùng Đông Bắc Thái.

Dự án chuyển nước khổng lồ

 Đập thủy điện sông Mekong: Mối đe dọa lớn

Ngày 7-11, nhiều đại biểu Quốc hội đã đến nghe các nhà khoa học, chuyên gia trình bày chủ đề “Phát triển đập thủy điện trên sông Mekong và thách thức đối với VN”. Đây là chủ đề do Trung tâm Con người và thiên nhiên (thuộc Liên hiệp Các hội khoa học và kỹ thuật VN) cùng Mạng lưới sông ngòi VN tổ chức. 

Dự án thủy điện như nấm

Với chiều dài gần 5.000km, tạo ra lưu vực rộng gần 800.000km2, Mekong là dòng sông lớn nhất Đông Nam Á có tiềm năng thủy điện dồi dào. Theo Ts. Đào Trọng Tứ, nguyên phó tổng thư ký ủy hội sông Mekong, với 31% diện tích lưu vực, 16% lưu lượng nước, 2.000km chiều dài và cao 4,5km so với mực nước biển, dòng Mekong thượng lưu phía Trung Quốc tạo ra 23.000 MW điện tiềm năng. Hiện Trung Quốc dự kiến xây dựng 15 bậc thang thủy điện trên thượng nguồn, họ đã và đang xây dựng bốn đập lớn: Mạn Loan, Tiểu Loan, Đại Triều Sơn và Cảnh Hồng. 

15 bậc thang thủy điện đã được Trung Quốc, 12 bậc thang đã được Lào, Thái Lan, Campuchia quy hoạch thành các dự án thủy điện. Đồng bằng sông Cửu Long sẽ chịu những thiệt hại khổng lồ bởi các dự án trên và bị đe dọa nghiêm trọng nếu một trong số các đập thủy điện gặp sự cố.

Theo ông Tứ, Trung Quốc tuyên bố việc xây dựng các đập thủy điện của họ không ảnh hưởng đến vùng hạ lưu, Trung Quốc và Myanmar đến nay vẫn từ chối tham gia ủy hội sông Mekong (ủy hội hiện nay gồm bốn nước VN, Lào, Campuchia, Thái Lan).

Tiềm năng thủy điện dòng Mekong mang lại cho bốn nước hạ lưu cũng lên tới 30.000 MW, tập trung chủ yếu ở Lào. “Từ năm 2007 đến nay thủy điện là vấn đề nóng bỏng ở khu vực hạ lưu. Lào dự kiến xây tám bậc thang, Thái Lan hai và Campuchia hai. Đó là chưa kể gần 60 đập thủy điện được xây trên các dòng nhánh của Mekong. Rõ ràng thủy điện dày đặc đang làm chúng ta hốt hoảng” – ông Tứ cho hay.

Là người dành nhiều thời gian nghiên cứu sông Mekong, Ts. Jeremy Carew – Raid, giám đốc Trung tâm Quốc tế về quản lý môi trường, chuyên gia dự án đánh giá môi trường khu vực hạ lưu sông Mekong, cho biết: nếu các dự án trên được hiện thực thì 55% tổng chiều dài của sông sẽ biến thành các hồ chứa nước.

Ai được lợi?

Mê Kông đang chết do Trung Quốc xây đập

Một vùng rộng lớn đất trồng lúa và nuôi thủy sản ở ĐBSCL đang đứng trước nguy cơ thiếu nước do nguồn cung cấp nước từ thượng nguồn giảm chưa từng thấy trong lịch sử.

Hàng loạt hậu quả cho môi trường và dân sinh ở vùng nông nghiệp lớn nhất nước đang hiển hiện khi dòng Mê Kông đã bên bờ vực của sự suy kiệt.

Theo tính toán của các nhà khoa học, tình hình lũ thấp sẽ khiến gần nửa triệu héc-ta lúa ở ĐBSCL đứng trước nguy cơ thiếu nước tưới trong vụ đông xuân. Bên cạnh đó, sẽ có hơn 100 ngàn ha (tương đương 16%) diện tích vụ đông xuân của cả vùng này có nguy cơ bị nước mặn xâm nhập.

Chưa từng có trong lịch sử

Biểu đồ theo dõi mực nước cao nhất (cm) đã giảm dần từ năm 2000 đến nay (nguồn: Viện Nghiên cứu biến đổi khí hậu ĐBSCL)

Theo TS Lê Anh Tuấn, Viện Nghiên cứu biến đổi khí hậu ĐBSCL (ĐH Cần Thơ), kể từ sau năm 2000 trở lại đây, mực nước lũ đo được ở hai nhánh của sông Mê Kông đổ vào VN là sông Tiền và sông Hậu thấp dần. Dù vậy, chưa năm nào mực nước lũ thấp ở mức kỷ lục như năm nay,  dưới 1m so với mức lũ trung bình hằng năm. Tình trạng nước lũ thấp không chỉ ở vùng hạ nguồn ĐBSCL mà còn đến mức báo động ở phía thượng nguồn. Số liệu đo được trong tháng 10 (thời điểm diễn ra đỉnh lũ) thì tại Chiang Saen (Thái Lan) lũ thấp hơn trung bình 7,6m; tại Vientiene (Lào) thấp hơn 5,5m; tại Phnom Penh (Campuchia) 4,2m; tại Prek Kdam, vùng thượng nguồn Campuchia gần Việt Nam là 3,1m; tại Tân Châu mực nước thấp hơn trung bình hằng năm là 1,3m và tại Châu Đốc là 1m. Nhiều trạm quan trắc trên các tuyến sông tại hai tỉnh đầu nguồn là An Giang và Đồng Tháp đều đo được mực nước thấp hơn cùng kỳ từ 5 cm đến 1m. Trong khi đó, mực nước đang rút dần đến cảng Phnom Penh về phía hạ nguồn. Tình trạng này chưa từng diễn ra trong lịch sử.

Kinh nghiệm của người dân ven lưu vực sông Mê Kông là năm nào lũ về nhiều thì sau đó sẽ trúng mùa, mang lại sự trù phú cho người dân vùng ĐBSCL. Theo TS Lê Anh Tuấn thì lũ ít sẽ làm hệ sinh thái bị cạn kiệt, kéo theo hàng loạt những hệ lụy cho môi trường và dân sinh cho vùng ĐBSCL.

Trung Quốc thao túng sông Mêkông, mặc kệ số phận các nước láng giềng

Trung Quốc đã thao túng sông Mêkông mà chẳng cần tham khảo các nước láng giềng. Mười lăm năm qua, dòng sông Mêkông huyền thoại đã bị biến thành một nhà máy điện khổng lồ. Việc xây dựng tràn lan các đập thủy điện trên sông Mêkông có thể dẫn đến một cuộc xung đột quốc tế.

Đời sống dân chài trên sông Mêkông. Ảnh RFI

« Với bốn đập thủy điện đang hoạt động và bốn con đập nữa đang còn trong dự án, Trung Quốc đã thao túng sông Mêkông mà chẳng cần tham khảo các nước láng giềng, và lại càng không quan tâm đến việc họ có đồng ý hay không ».

Trên đây là nhận xét của ông Carl Middleton, thuộc tổ chức International Rivers, được nhật báo Le Figaro trích dẫn.

Tờ Le Figaro dành hẳn một trang báo cho hội nghị thượng đỉnh diễn ra hôm nay tại Hua Hin, Thái Lan, giữa bốn quốc gia hạ nguồn là Thái Lan, Lào, Cam Bốt và Việt Nam. Tờ báo nhắc lại, dòng sông Mêkông dài đến 4.900 cây số, chảy qua sáu quốc gia, từ lâu vốn đầy bí ẩn với các nhà thám hiểm. Sông Mêkông có hơn 1.500 loài cá khác nhau, từ loại cá lóc khổng lồ, loại lươn dài đến hàng chục mét, cá đuối có gai độc nặng hơn nửa tấn…Thế mà dòng sông dài nhất Đông Nam Á hiện đang giãy chết, hệ thống sinh thái đang bị đảo lộn. Từ khi Trung Quốc nhúng tay vào, 60 triệu con người sống dựa vào dòng sông này hiện đang phải nhận lãnh bản án treo. Tờ báo nhắc lại, một báo cáo do Chương trình Môi trường Liên Hiệp Quốc và Viện Kỹ thuật Châu Á công bố vào tháng 5/2009 đã khẳng định, các đập thủy điện Trung Quốc có nguy cơ làm cho dòng sông Mêkông vốn giàu nguồn lợi thiên nhiên bị bức tử.

Con cá hay đập thủy điện?

Đã có rất nhiều tranh luận về tác hại của những con đập thủy điện trên sông Mêkông. Và đối tượng đầu tiên bị ảnh hưởng nặng nề chính là con cá.

Cá tra dầu lâu nay được xem như biểu trưng về sự nguyên trạng của sinh thái sông Mêkông. Với chiều dài có thể đạt đến 3 m, nặng 250 kg cá tra dầu được xem như một trong những loài cá nước ngọt lớn nhất thế giới. Tuy nhiên, điều đáng buồn là cá tra dầu đã nằm trong Sách đỏ của Việt Nam và Tổ chức Bảo tồn thiên nhiên thế giới (IUCN), được xếp vào hạng cực kỳ nguy cấp. Còn loài cá heo Irrawaddy quý hiếm, hiện cũng chỉ còn từ 60-70 con còn sống tại sông Mêkông và cũng đang có tên trong Sách đỏ…

Sự tham gia của Trung Quốc vào những dự án cơ sở hạ tầng mang tính phá hoại

Tiến sĩ Richard P. Cronin, Giám đốc Chương trình Đông Nam Á, Trung tâm Henry L. Stimson, tại Uỷ ban Xem xét Kinh tế và An ninh Mỹ – Trung ở Đồi Capitol 4/ 2 / 2010 (Gary Feuerberg/Epoch Times)

Gary Feuerberg 

Phần lớn của bản điều trần của Tiến sĩ Cronin bàn về quyết định xây dựng 8 đập thuỷ điện của Trung Quốc trên thượng nguồn sông Mekong, mà ông cho rằng sẽ có tác động tàn phá môi trường đối với các nước ở hạ lưu, Campuchia, Lào, Thái Lan và Việt Nam. Ông cũng quy trách nhiệm cho các nước ở vùng hạ lưu này về tầm nhìn hạn hẹp trong việc theo đuổi sự phát triển không bền vững về môi trường với kế hoạch xây 13 đập nước trên dòng chảy chính ở vùng hạ lưu sông Mekong.“…các đập nước trên dòng chảy chính ở cả vùng thượng lưu tại Trung Quốc và hạ lưu tại Lào, Thái Lan và Campuchia [và Việt Nam] sẽ có một ảnh hưởng khôn lường đến an ninh con người và an ninh lương thực cũng như sinh kế trên toàn bộ vùng lưu vực sông Mekong,” Tiến sĩ Cronin nói. Việc giữ gìn nguồn cá mà sinh kế và bữa ăn của nhiều người phụ thuộc vào, là không phù hợp với các đập nước này. 

Bình luận chung về sự giúp đỡ của Trung Quốc đối với các quốc gia Đông Nam Á, Ernest Z. Bower, thuộc Trung tâm Nghiên cứu Quốc tế và Chiến lược CSIS nói: 

“Rất thường xuyên, nguồn tài chính của Trung Quốc được sử dụng để xây dựng các dự án không cần thiết chỉ phục vụ cho những đòi hỏi về chính trị hơn là các nhu cầu thực tế. Các dự án này hỗ trợ cho các chính trị gia địa phương hơn là cho các nhu cầu thực tế.”

Sông Mekong: Thủy điện thượng nguồn làm mất sinh kế dân ở hạ lưu

Một số đập của Trung Quốc đã thể hiện tác động tới ĐBSCL. Những con đập ở Lào và Campuchia chưa tiến hành xây dựng nên chưa có những tác động rõ ràng. Tuy nhiên khi hệ thống nhiều con đập hoàn chỉnh trong vài năm tới thì hậu quả khó lường. Phía thượng nguồn, người ta vẫn cứ đầu tư khai thác mà không tính tới tương lai của Mekong và vận mệnh cư dân phía hạ lưu, đó là cảnh báo của Tiến sĩ Ruth Mathews, Quản lý chương trình của WWF tại Việt Nam.

Nhật ký Mê Kông

Cao nguyên Tây Tạng  (Phần 1) – Cội nguồn

Cao nguyên Tây Tạng  (Phần 2) – Những mái lều đen cuối cùng

Cao nguyên Tây Tạng  (Phần 3) – Vùng đất thiêng liêng

Thủy điện bức hại sông MeKong

Nam Nguyên, phóng viên RFA

Đồng bằng sông Cửu Long đang chịu tác động kép, ngập mặn do biến đổi khí hậu và tình trạng khai thác thủy điện tràn lan ở các nước thượng nguồn làm thay đổi dòng chảy sông Mekong.

27 đập thủy điện?

Sự nắn dòng sông Mekong sẽ làm giảm lưu lượng nước, cũng như lượng phù sa quí giá bồi đắp vùng châu thổ Cửu Long. Nguồn lợi thủy sản cũng giảm đáng kể, khi các loài cá và thủy sinh bị chặn đường di chuyển tự nhiên.

Ngày 3-2 vừa qua chính quyền thành phố Cần Thơ và các tổ chức phi chính phủ trong ngoài nước đã tổ chức diễn đàn “Môi trường và nguồn sống trên sông Mekong”. Theo báo Tuổi Trẻ Online, diễn đàn này tìm kiếm những giải pháp để cứu con sông Mekong trước tình trạng Trung Quốc, Lào, Cămpuchia dự kiến xây dựng tới 27 đập thủy điện trên dòng sông.  Đọc báo điện tử trong nước tuần này chúng tôi trình bày đề tài liên quan.